Spaanse furie

Historicus Jan Lampo begrijpt herdenking van Spaanse Furie niet: “In de zestiende eeuw sprak men al van oorlogsmisdaad”

Historicus Jan Lampo.Foto: RR

Historicus Jan Lampo begrijpt herdenking van Spaanse Furie niet: “In de zestiende eeuw sprak men al van oorlogsmisdaad”

GVA woensdag 29/1/2020 Karin Vanheusden

ANTWERPEN – 

Het Antwerps stadsbestuur stuurt eerstdaags een boze brief naar haar collega’s in Madrid. De herdenkingsplechtigheden van de Spaanse Furie die op 31 januari in de Spaanse hoofdstad plaatsvinden, zijn bij burgemeester Bart De Wever en zijn college in het verkeerde keelgat geschoten. “Terecht, want de grote plunderingen en brandstichtingen die van 4 tot 7 november 1576 in Antwerpen hebben plaatsgevonden, waren verschrikkelijk traumatisch voor de Antwerpenaren. En niet bepaald een slimme move van de Spanjaarden: het heeft de opstand van de Nederlanden tegen Spanje alleen maar versterkt en bespoedigd”, zegt historicus Jan Lampo.

Het initiatief voor de feestelijkheden rond de Spaanse Furie in Madrid komt van de extreemrechtse partij Vox, die ook deel uitmaakt van het stadsbestuur van Madrid. Vox verheerlijkt uit patriottisme de Spaanse Furie en wil op 31 januari de dapperheid van de duizenden soldaten in de bloemetjes zetten, onder meer met een groot re-enactmentgebeuren naast het oude stadhuis in Madrid.

LEES OOK: Antwerpen kwaad op Spaanse stad Madrid over viering Spaanse Furie

“Ik begrijp het totaal niet”, begint historicus Jan Lampo, die verscheidene boeken heeft geschreven over Antwerpen tijdens de gouden zestiende eeuw. “De Spaanse Furie is absoluut geen glorieus moment in de geschiedenis van Spanje. Integendeel, destijds werd de Spaanse Furie gezien als een grove oorlogsmisdaad. Naar mijn weten maakt het ook absoluut geen deel uit van het collectieve bewustzijn van de Spanjaarden.”

Hertog van Alva

De Spaanse Furie heeft plaatsgevonden van 4 tot en met 7 november 1576. De stad Antwerpen maakte in die tijd deel uit van het grote Spaanse Rijk. “Antwerpen beleefde in die jaren zijn Gouden Eeuw, het was de grootste handelsstad van West-Europa”, legt Jan Lampo uit. “In de stad heerste evenwel een opstandige sfeer tegen de Spaanse overheerser. De adel voelde zich gefrustreerd omdat ze onvoldoende betrokken werden, en de calvinisten waren ongelukkig omdat ze door de Spanjaarden vervolgd werden. Jaren eerder al was de hertog van Alva, de landvoogd van de Nederlanden, naar Antwerpen gestuurd om die opstand de kop in te drukken. In het zuiden van de stad, waar nu het Museum voor Schone Kunsten staat, bouwde hij om de burgers onder dwang te houden een grote citadel, waarin zich een groot Spaans garnizoen nestelde.”

Het is vanuit die citadel dat op 4 november 1576 muitende soldaten richting Grote Markt trokken. “Behalve de animositeit onder de adel en de calvinisten was er ook grote onrust onder de Spaanse soldaten”, zegt Jan Lampo. “De Spaanse staat was immers al een jaar eerder zo goed als failliet door de vele oorlogen die hij voerde. In november 1576, het moment dat de Spaanse Furie is losgebarsten, waren de soldaten al tweeënhalf jaar niet betaald. Daarom werd het plan opgevat het rijke Antwerpen te plunderen.”

Historicus Jan Lampo begrijpt herdenking van Spaanse Furie niet: “In de zestiende eeuw sprak men al van oorlogsmisdaad”
De Spaanse Furie op doek, van de hand van een anonieme schilder. Het schilderij heeft lange tijd in het Vleeshuis gehangen, maar is nu te bewonderen in het MAS. Foto: RR

Psychologische dreun

Omdat de Antwerpenaren al snel hoogte kregen van de plannen duurde het niet lang voor honderden burgers zich mobiliseerden om de stad te verdedigen. “Maar de Spaanse soldaten waren natuurlijk veel beter bewapend, zodat de dappere burgers al snel werden teruggedreven. Een aantal had zich in het stadhuis verschanst, maar ook zij moesten de aftocht blazen toen de Spanjaarden het prachtige gebouw in brand staken. Een psychologische dreun van jewelste, want voor de Antwerpenaren was het stadhuis de parel in de kroon van hun mooie, rijke stad. Overigens gloednieuw, want de werken aan het stadhuis waren pas in 1564 afgerond.”

“Het volledige interieur is afgebrand, inclusief een groot deel van het stadsarchief. Aansluitend zijn de grote plunderingen begonnen die de stad drie lange dagen in de ban hebben gehouden. Iedereen die geld of kostbare spullen in huis had, moest eraan geloven. Alle dure wandtapijten in het grote tapissiriepand bijvoorbeeld waar de handelaars hun waar verkochten, en waar nu de Bourla is gevestigd, werden gestolen. Ook drukker Christoffel Plantijn werd bedreigd om te betalen, zo niet zou de hele drukkerij worden platgebrand.”

De terreur die de Antwerpenaren tijdens de Spaanse Furie hebben meegemaakt, is al gauw uitvoerig beschreven, bezongen, getekend en geschilderd. “De Spaanse Furie was voor Antwerpen dan ook een verschrikkelijk traumatisch moment”, zegt Jan Lampo. “Behalve de plunderingen en de brandstichtingen zijn er honderden burgers gemarteld, uit hun huizen gesleurd, verkracht en vermoord. Omdat het gebeuren zo extreem en zo onverwachts was, sprak het enorm tot de verbeelding en is het tot in de meest bloederige details neergeschreven. Ik zeg ‘onverwachts’ omdat Antwerpen ondanks de spanningen op dat moment absoluut geen belegerde stad was. De muitende soldaten waren in feite ‘eigen’ soldaten, in dienst van de Spaanse overheerser.”

Honderden doden, geen duizenden

“Vanuit die grote verontwaardiging spreken tijdgenoten in hun verslagen van 7.000 tot 10.000 doden, maar dat klopt niet. In de archieven heeft men later de begrafenisregisters van alle kerken van Antwerpen nagetrokken. Daaruit is gebleken dat in 1576 ‘slechts’ een paar honderd extra doden zijn begraven.”

De Spaanse Furie veroorzaakte een schokgolf in de Spaanse Nederlanden. Tot ver buiten Antwerpen werd er met schande gesproken over de oorlogsmisdaden van de Spanjaarden. “De Spaanse Furie werd al gauw als propagandamiddel gebruikt tegen de Spanjaarden en hierdoor laaiden de anti-Spaanse sentimenten hoog op”, zegt Jan Lampo. “Dit verklaart ook de overdrijvingen in de beschrijvingen van de Spaanse Furie. In ieder geval heeft Antwerpen vanaf dat moment uitgesproken de kant van de opstandelingen gekozen. Zo werd de Spaanse Furie ook de aanzet voor de Pacificatie van Gent één jaar later, een overeenkomst tussen de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden om de Spanjaarden te verjagen. Wat niet is gelukt, want tien jaar later was er de Val van Antwerpen, maar dat is weer een andere historie.”

Een boze vrouw wordt in Antwerpen vandaag nog altijd een furie genoemd, zegt Jan Lampo nog. “In die tijd was het gebruik van moeilijke woorden – furie komt van het Latijnse furia, woede-uitbarsting, bezetenheid – in de mode. Nog een pittig detail: een van de schepenen die tijdens de Spaanse Furie is omgekomen, was Jan van de Werve, afstammeling een van de oudste adellijke families van Antwerpen. Hij was een van de allervroegste bepleiters van de “Nederdeutsche taal”, hij kantte zich als een van de eersten tegen het gebruik van leenwoorden uit vreemde talen.”

Tercios waren gevreesd in heel Europa

De zogenaamde ‘Tercios’, de gevechtseenheden die de Spaanse Furie op hun geweten hebben en die in Madrid gevierd worden op 31 januari, waren onderdelen van de Spaanse infanterie die gedurende een paar eeuwen tot de meest geduchte in heel Europa behoorden. Ze behaalden voor de Spaanse Habsburgers klinkende overwinningen van Griekenland over Italië en Frankrijk tot in Duitsland.

De datum 31 januari is gekozen omdat op die dag in 1578, dus twee jaar na de Spaanse Furie, de Tercios in Gembloux (Waals-Brabant) een verpletterende overwinning behaalden op een leger van opstandelingen uit de Nederlanden. Duizenden van hen werden gedood of na afloop geëxecuteerd. Rechterhand van de Spaanse generaal Juan Van Oostenrijk was toen Alexander Farnese, die zeven jaar later de herovering van Antwerpen (bekend als ‘de val van Antwerpen’) zou leiden.


Antwerpen kwaad op Spaanse stad Madrid over viering Spaanse Furie

De Spaanse Furie op 4 november 1576: honderden werden neergeschoten, gespietst, onthoofd en verkoold.Foto: Lukas – Art in Flanders VZW, foto Hugo Maertens

Antwerpen kwaad op Spaanse stad Madrid over viering Spaanse Furie

Het Antwerpse stadsbestuur is niet te spreken over de herdenkingsplechtigheden van de Spaanse Furie in de Spaanse hoofdstad Madrid op 31 januari. “Dit getuigt van totaal gebrek aan het meest elementaire respect”, aldus een brief aan de burgemeester van Madrid.

De stad Madrid geeft op 31 januari toelating aan een gala en herdenking van ‘Tercios’ of de Spaanse Furie. Dit stoot Antwerpen tegen de borst, want er vielen toen honderden Antwerpse doden onder het Spaanse geweld. Veel mensen spreken van tienduizend doden, maar volgens historicus Jan Lampon gaat het om “een paar honderd doden”. Antwerps N-VA-fractieleider Johan Klaps drong op de gemeenteraad dinsdagavond aan op een duidelijk signaal.

Burgemeester Bart De Wever (N-VA) laat weten dat het schepencollege een protestbrief verstuurt naar de burgemeester van Madrid. “Het stadsbestuur van Antwerpen heeft uiteraard respect voor de geschiedenis van Spanje en voor de vrijheid van meningsuiting”, schrijft het stadsbestuur in de brief. “Echter, de rol van de Tercios in de geschiedenis van onze stad voert ons terug naar een verleden dat Spanje allesbehalve tot eer strekt. De Spaanse furie in 1576, waarbij tienduizend weerloze burgers in Antwerpen werden afgeslacht en waarbij massaal werd geplunderd, verkracht, vernield en vermoord is daarvan het trieste hoogtepunt. De verheerlijking van dit verleden getuigt volgens ons van een totaal gebrek aan het meest elementaire respect. In herinnering aan de talloze slachtoffers willen wij dit gebeuren dan ook krachtig veroordelen.”

Burgemeester De Wever (N-VA) hoopte de brief in naam van de Antwerpse gemeenteraad te kunnen versturen. Hij legde dit voor de start van de gemeenteraad voor aan de fractieleiders. Alleen Vlaams Belang-fractieleider Sam Van Rooy ging hier niet direct in mee. “De burgemeester overviel ons hiermee”, zegt Van Rooy in een eerste reactie. “Ik wenste mij eerst beter te informeren, maar we steunen de brief aan Madrid.”

De Spaanse extreemrechtse partij Vox dweept en verheerlijkt de Spaanse Furie. Deze partij zit ook in het stadsbestuur van Madrid, dat toelating gaf aan deze plechtigheid. Het feest vindt plaats op 31 januari omdat dan een grote overwinning van de Spanjaarden in Gembloers (1578) wordt herdacht.

Muzikale hoogmis in de Sint-Norbertuskerk

19 januari 2020, 11u. m.m.v. Ensemble POLYFOON

In de Sint-Norbertuskerk (Dageraadplaats) is muziek en zang een vanzelfsprekend en dragend onderdeel van de liturgie. Maar soms doen we er nog een schepje bovenop. Zo bijvoorbeeld aan het begin van de GEBEDSWEEK voor de eenheid onder de christenen. Niet de grootst gemene deler (dat is vaak zo nietszeggend), maar het beste uit twee christelijke tradities in één viering; onverdund en juist zo beginnen die tradities met elkaar te communiceren…

ROME: De algehele vorm is natuurlijk het ordinarium van de mis, en dat – zoals vele eeuwen gebruikelijk – in het Latijn: getoonzet door G.P. da Palestrina. En dan natuurlijk enkele prachtige motetten, bij het begin, bij de communie.
LUTHER: Hij zorgt voor twee koralen, die zowel polyfoon als tesamen gezongen worden. Ook uit deze traditie komt de feestelijke uitsmijter: Jubilate Deo… (Hassler). Ja ook Luther hoorde graag Latijn (de klankrijkste onder de talen).

De viering zelf is – natuurlijk – eigentijds, want waarom zou de band met de traditie vasthouden niet modern zijn… Dick Wursten verzorgt de homilie (‘Zie het lam Gods‘ – voor en na de restauratie) en E.H. Lucas Lissnijder celebreert.

  • Ordinarium (Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus-Benedictus en Agnus Dei): Missa Brevis van G.P. da Palestrina (ca 1525 – 1594) voor S( S )ATB
  • Introïtus ‘Tribus Miraculis’ van Luca Marenzio (1556 – 1599) voor (SATB).
  • De tekst brengt de drie ‘wonderen’ van Epifanie samen. Drie  koningen, Water-wijn in Kana, Doop in de Jordaan. (Epifanie is al voorbij, maar door de evangelielezing – Johannes de Doper wijst Jezus aan als ‘lam Gods’ – ontstaat er toch een soort ‘recapitulatie’
  • Profetenlezing: Jesaja 49 1-6. Deze lezing wordt niet gelezen maar gezongen: Audite Insulae à 8 SATB – SATB van Aloysio Balbi (1570 – 1625)
  • Alleluia na de tweede lezing (het gekende halleluja in beurtzang met het volk)
  • Na de Evangelielezing: Johannes 1: 29-34, volgt een Evangeliemotet: G.A.Homilius (1714-1785) : Siehe, das ist Gottes Lamm
  • Na de homilie: Lied: Christ unser Herr zum Jordan kam (tekst Luther, melodie Wittenberg 1524, Nederlandse vertaling J.W. Schulte Nordholt):  vooraf melodie ingeoefend .
  • Communiemotet: Dicite Dominus, implete (Heinrich Isaac, ob. 1517) over de bruiloft te Kana (de pre-conciliaire lezing van deze zondag).
  • Communielied: ‘Zingt nu de Heer, stemt allen in’ (melodie Nun freut euch lieben christen gmein’ van Luther)
  • Voor de slotzegen: samenzang: ‘Zegen ons algoede..’
  • Na de zegen: ‘Amen, amen, amen…’ : allen met Polyfoonmeerstemmig (SATB zetting van  Cornelis de Wolf)Conclusio: Polyfoon met orgel: Jubilate Deo omnis terra à 8 (SSAT – ATBB) van Hans Leo Hassler (1564 – 1612) met orgel

Het ‘misboekje’ (met de teksten en vertalingen) kunt u hieronder downloaden/doorbladeren – PDF.

Nieuwe oratoriumcyclus

Na de positieve respons op de eerste drie oratoria, hebben we besloten om op ons en uw élan voort te gaan. Voor het seizoen 2019-2020 staan er maar liefst 5 gepland, d.w.z. twee oratoria van Giacomo Carissimi (de godfather van het genre) en drie van Ceuleers, waaronder als eerstkomende een Lucaspassie ( 31 maart 2020 – 20u ; Sint-Norbertuskerk, Dageraadplaats 5, Zurenborg)

Alle info vindt u verder in de kalender of in de seizoensfolder (alle data) om die te downloaden, klik hier.

Reeds voorbij:

Oratorium

Een nieuw initiatief van Procant vzw.

Noteer de data, wees welkom, en zeg het voort!

  • Oratorium 1, Genesis 21: Hagar en Ismael op de vlucht
    het programma staat online
    • dinsdag 5 maart 2019: 20u00 Christuskerk, Bexstraat 13, 2018 Antwerpen Solisten, continuo en orgel (muziek in 17de eeuwse stijl). Het oratorium wordt omlijst met instrumentale muziek van Merulo, Frescobaldi, Cima en Castello.
  • Oratorium 2, Genesis 22: Het offer van Isaak
    • dinsdag 9 april 2019: 20u00 Damiaankerk, Groenenborgerlaan 149, 2020 Antwerpen (TPC) Solisten, koor en barokorkest (muziek in stijl van Telemann, Bach). Naast het oratorium ook een ‘cantate’ waarin Abraham zijn beklag doet bij God over God. Meer info
  • Oratorium 3, Genesis 24: Eliëzer op zoek naar een vrouw voor Isaak
    • dinsdag 7 mei 2019: 20u00 Kerk ‘De Brabantse Olijfberg’, Lange Winkelstraat 5, 2000 AntwerpenSolisten, koor, Walckerorgel en instrumenten (Mendelssohn-achtig)

Klik hier voor meer achtergrondinfo

De bijeenkomsten zijn vrij toegankelijk. Een vrije bijdrage wordt gevraagd.

info@procant.be –    In samenwerking met het CCV en het Vlaams Bijbelgenootschap

Hieronder de folder (PDF)

oratoria flyer2

 

Ontdek de Bach-cantates (in de Norbertus)

Klik op de infofolder om u in te schrijven voor deze sessies…  (voorafgaand aan de uitvoering tijdens de mis) Bijkomend voordeel: uw plaats in de kerk wordt voorbehouden, wat geen overbodige luxe is gezien de grote toestroom… (smiley)

Intro Bachcantates.PNG

Onze missie

Onze missie: christendom en cultuur bijeenhouden

De christelijke traditie leeft voort in de cultuur. Dat is onze overtuiging.
Echter: Geloofsgemeenschappen bekommeren zich daar doorgaans weinig om. Het gaat toch om het geloof, zeggen zij, cultuur is bijzaak.
Cultuurminnaars zijn zich er nauwelijks van bewust. Zij vinden het christelijke aspect bijzaak.

Wij zijn van mening dat ze zich vergissen, zeer tot schade van zowel de geloofsgemeenschappen als de cultuurminaars. Daarom willen wij (= onze missie) christendom en cultuur (opnieuw) bijeen brengen.

Als protestantse cultuurkring hebben wij in het voetspoor van Luther hierbij vooral aandacht hebben voor het duo Muziek & Woord.. Als Antwerpse cultuurkring vertrekken we op exploratie vanuit die stad. Daar hebben wij – zo te zeggen – ons base camp opgeslagen.

Als u mee wilt exploreren, schrijf u in op de nieuwsbrief (zie het menu hiernaast).

De waarde van muziek

De kracht van muzikale taal…

Een tekst van de hand van de voorzitter van PROCANT, verschenen in TERTIO (3 oktober 2018). De aanleiding is de bouw van een barokorgel in de Sint-Norbertuskerk en de Bach-cantatediensten die daar plaatsvinden.

(click to read)

Tertio

Orgelconcert ‘Lange Winkelstraat 5’

Toelichting

Aan het einde van de zomer 2017, na afloop van de restauratie van de zijgevel en het dak van de kerk, bleek dat het Walckerorgel uit 1905 toch sterk vervuild was geraakt. Een schoommaakbeurt bleek nodig. In overleg tussen aannemer en kerkbestuur is de orgelbouwer Schumacher geselecteerd. Naast een volledige schoonmaak van het pijpwerk heeft hij ook enkele bijkomende werken uitgevoerd, die erg voor de hand lagen (eens de orgelpijpen verwijderd zijn).

info over het orgel vindt u hier. Daar ook een ’embedde video’ waar u het orgel kunt zien/horen.

De heringebruikname van het ‘gereanimeerde’ orgel mocht wel een feestelijk tintje krijgen. Iedereen die van muziek houdt is welkom.

Na afloop is er een receptie in het kerkelijk centrum

Vrijdagavond 12 januari 2018, om 19u30 in de kerk
TOEGANG : Gratis

Programma:

  • Welkomstwoord namens de kerk
  • Toelichting grote schoonmaakbeurt door Guido Schumacher (ca. 30 minuten)
  • Bespeling van het orgel door Willem Ceuleers (ca. 45 minuten)
    • > concertprogramma onder de foto

Walcker-orgel te Antwerpen

PROGRAMMA

Max Reger (1873-1916)

uit ‘Monologe für Orgel, opus 63, Heft 2′(1902): opgedragen aan Hermann Robert Frentzel

nr. 5, Introduktion: andante con moto
nr. 6, Passacaglia: andante con moto

Philipp Wolfrum (1854-1919)

uit ‘Dritte Sonate f-Moll, opus 14’ (1883):
opgedragen aan Johannes Brahms

II. Adagio

uit ‘Drei Tondichtungen für Orgel’ (1898): zur Einweihung der St. Peterskirchenorgel in Heidelberg [Walcker 1898 – gebombardeerd en verdwenen]

nr. 1, Benedictus: In gehender Bewegung

Willem Ceuleers (°1962)

uit ’15 Orgelstukken, opus 780′ (2012): hommage aan Reger

nr. 1, Praeludium: allegro moderato
nr. 2, Passacaglia: moderato